Pompa ciepła to urządzenie, które pobiera energię cieplną ze środowiska zewnętrznego — powietrza, gruntu lub wody gruntowej — i przekazuje ją do instalacji grzewczej wewnątrz budynku. W Polsce zainteresowanie pompami ciepła wzrosło wyraźnie po 2021 roku, gdy ceny gazu i węgla zaczęły się gwałtownie zmieniać, a dofinansowania z programu Czyste Powietrze objęły ten typ urządzeń.
Zasada działania
Pompa ciepła działa na zasadzie odwróconego obiegu chłodniczego. Czynnik roboczy (np. R32 lub R410A) krąży w zamkniętym obiegu przez cztery elementy: parownik, sprężarkę, skraplacz i zawór rozprężny.
- W parowniku niskotemperaturowe ciepło ze źródła zewnętrznego odparowuje czynnik roboczy.
- Sprężarka podnosi ciśnienie i temperaturę pary czynnika.
- W skraplaczu gorący czynnik oddaje ciepło do instalacji grzewczej budynku i skrapla się.
- Zawór rozprężny obniża ciśnienie i temperaturę czynnika, by cykl mógł się powtórzyć.
Na każdą 1 kWh energii elektrycznej zużytej przez sprężarkę pompa dostarcza 3–5 kWh energii cieplnej. Ten stosunek opisuje współczynnik COP (Coefficient of Performance). Roczna efektywność sezonowa wyrażana jest jako SCOP.
Typy pomp ciepła — powietrze-woda vs grunt-woda
Na rynku polskim dominują dwa typy pomp ciepła dla budownictwa jednorodzinnego:
| Parametr | Powietrze-woda | Grunt-woda (gruntowa) |
|---|---|---|
| Źródło ciepła | Powietrze zewnętrzne | Grunt (kolektor poziomy lub sonda pionowa) |
| Typowy SCOP (pl. klimat) | 2,8 – 3,5 | 3,8 – 5,0 |
| Koszt instalacji (15 kW) | 35 000 – 55 000 zł | 55 000 – 90 000 zł |
| Wymagania gruntowe | Brak | Działka min. 400–600 m² (kolektor) lub odwierty 80–120 m |
| Poziom hałasu | 35–50 dB(A) | Do 35 dB(A) w budynku |
| Praca w mrozie | Do -20°C (z grzałką) | Stabilna przez cały rok |
Wymagania dla budynku
Pompa ciepła pracuje najefektywniej w połączeniu z ogrzewaniem niskotemperaturowym — podłogówką lub grzejnikami płytowymi o parametrach 35/30°C lub 45/35°C. W starszych budynkach z grzejnikami żebrowymi wymaganymi do zasilania 70/55°C sprawność znacząco spada.
Przed montażem warto wykonać obliczenia zapotrzebowania na ciepło według normy PN-EN 12831. Doświadczeni instalatorzy wykonują takie obliczenie na etapie doboru mocy urządzenia.
Pompa ciepła powietrze-woda pracuje w Polsce wyraźnie mniej efektywnie zimą (styczeń–luty), gdy temperatury zewnętrzne spadają poniżej –10°C. Producenci podają wtedy prace w trybie „bivalentnym" z włączeniem elektrycznej grzałki wspomagającej.
Orientacyjne koszty ogrzewania
Przy cenie energii elektrycznej 0,85 zł/kWh (taryfa G11, maj 2025) i domu o zapotrzebowaniu cieplnym 10 000 kWh/rok, roczny koszt ogrzewania pompą ciepła powietrze-woda (SCOP = 3,2) wynosi ok. 2 650 zł. Dla gruntowej (SCOP = 4,5) — ok. 1 890 zł. Gaz ziemny przy aktualnych cenach to ok. 3 500–4 200 zł dla tej samej powierzchni.
Dofinansowanie w programie Czyste Powietrze
Program Czyste Powietrze prowadzony przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (nfosigw.gov.pl) przewiduje dotacje na zakup i montaż pomp ciepła w budynkach istniejących. W edycji 2024/2025 maksymalna kwota dotacji dla grupy I (najwyższy dochód) to 31 500 zł na pompę powietrze-woda i 41 000 zł na gruntową. W grupach o niższych dochodach dotacja może pokryć 90% kosztów kwalifikowalnych.
Wnioski składa się przez internetowy portal gov.pl/e-usluga/czyste-powietrze lub przez bank lub WFOŚiGW właściwy dla województwa.
Dane dotyczące dofinansowania mogą ulec zmianie. Przed złożeniem wniosku zweryfikuj aktualne zasady na stronie nfosigw.gov.pl.